İTHALATTA GÖZETİM UYGULAMASI
I- İLGİLİ MEVZUAT HÜKÜMLERİ
Gözetimle ilgili genel mevzuat hükümleri: 2004/7304 sayılı İthalatta Gözetim Uygulaması Hakkında Karar, 08.06.2004 tarih ve 25486 sayılı R.G.’de yayımlanan İthalatta Gözetim Uygulanması Yönetmeliği, ilgili Tebliğler, çeşitli Genelgeler ve Tasarruflu yazılardan oluşmaktadır.
Söz konusu tebliğler her sektör için ayrı olup, hangi eşyanın kayda alınacağı ilgili Tebliğ eklerinde GTİP ya da fasıl olarak belirtilmiş olup, bildiğimiz kadarıyla, şimdiye kadar Petrol ürünleriyle ilgili herhangi bir gözetim tebliği yayımlanmamıştır.
Gözetim Uygulamasının Amaç ve kapsamı: İlgili Karar ve Yönetmeliğin amaç ve kapsamı; Bir malın ithalatında kaydedilecek gelişmelerin yakından izlenmesi amacıyla o malın ithalatında gözetim uygulanmasına ilişkin usul ve esasları kapsar.
Gözetim belgesi: Gözetime tabi malların ithali için Ticaret Bakanlığı İthalat Genel Müdürlüğü’nce verilen veya onaylanan belgeyi ifade eder (söz konusu belge elektronik ortamda da verilebilir).
– Bir malın ithalatında gözetim uygulanmasına ilişkin karar, başvuru üzerine veya resen yapılacak bir değerlendirme sonucunda (İthalat Genel Müdürlüğü) tarafından verilir. Yapılacak değerlendirmede ithalatın gelişimi, ithal şartları ve ithalatın yerli üreticiler üzerindeki etkisi dikkate alınır.
– Gözetim kararı, Gözetim Belgesi düzenlenmesi yoluyla ileriye yönelik olarak veya gerçekleşen ithalatı değerlendirmek üzere geçmişe dönük olarak uygulanabilir.
– Bir malın ithalatı geçmişe dönük gözetime tabi tutulduğunda, bu malın ithalatı sırasında Bakanlıkça belirlenecek usul ve esaslar çerçevesinde kayıt tutulur.
– İleriye yönelik gözetime tabi bir malın ithalatında gümrük mevzuatının gerektirdiği belgelerin yanı sıra “Gözetim Belgesi”de aranır.
– Gözetim uygulamasına ilişkin usul ve esaslar ile başvuru sahiplerinden alınacak olan taahhütnameler Tebliğlerle belirlenir.
– Gözetim Belgesi, yürürlükteki mevzuatın öngördüğü diğer koşullar saklı kalmak üzere, ithalatçının usulüne uygun başvurusunun Genel Müdürlüğe ulaşmasından itibaren 10 (on) işgünü içinde talep edilen tüm miktar üzerinden, ücretsiz olarak verilir. (Uygulamada ise, kolay kolay gözetim belgesi verilmemektedir).
– Yapılan beyanın gerçeğe aykırı olduğunun ve başvurularda sunulan bilgi ve belgelerde tutarsızlık bulunduğunun tespit edilmesi halinde Gözetim Belgesi düzenlenmez. Gözetim belgeleri devredilemez.
– Gümrüklerce tespit ve kabul edilen kıymet veya miktarın, Gözetim Belgesinde kayıtlı kıymet veya miktarı, toplam % 5’ten (% 5 dahil) daha az bir oranda aşması ithalatın yapılmasını engellemez. Genel Müdürlük, malın ve işlemlerin özelliklerini dikkate alarak, % 10’u aşmamak üzere farklı bir oran tespit edebilir.
– 2019/1 sayılı Tebliğin, 10.05.2004 tarihli, 2004/7304 sayılı “İthalatta Gözetim Uygulanması Hakkında Karar”a dayandığı, kayda alma uygulaması kapsamında gümrük beyannamesinde yer alan kıymet, miktar, menşe, ihracatçı firma, ithalatçı firma, rejim kodu, GTİP ve diğer bilgilerin kayıt belgesinde yer alan bilgilerle, 2019/1 sayılı Tebliğin 6.maddesinin 3.fıkrası hükmü saklı kalmak kaydıyla aynı olmasının zorunlu olduğu, bu çerçevede gümrük beyannamesinde yer alan bilgilerle kayıt belgesinde yer alan bilgiler arasında farklılık olması durumunda, gümrük beyannamesinde yer alan bilgilere uygun olacak şekilde yeni bir kayıt belgesinin sunulması gerekmektedir.
– Gözetim uygulaması konusu ithalat işlemlerine esas olan belgelerde tahrifat yapıldığının, sahte belge kullanıldığının, Gözetim Belgesinin üçüncü kişilere devredildiğinin veya verilen taahhütnamelere aykırı davranıldığının Denetim Birimlerince belirlenmesi durumunda; Bakanlıkça firmaların Gözetim Belgelerinin iptal edileceği ve gözetim uygulaması yürürlükte olduğu süre içerisinde bu kişi veya firmalara bir daha Gözetim Belgesi düzenlenmeyeceği belirtilmiştir.
– Ticaret politikası önlemleri; İthalatta Haksız Rekabetin Önlenmesi Hakkında Mevzuat, İthalatta Korunma Önlemleri Hakkında Mevzuat, İthalatta Kota ve Tarife Kontenjanı İdaresi Hakkında Mevzuat, İthalatta Gözetim Uygulanması Hakkında Mevzuat, Belirli Tekstil Ürünleri İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Hakkında Mevzuat, İkili Anlaşmalar ve Protokoller veya Diğer Düzenlemeler Kapsamı Dışında Belirli Ülkeler Menşeli Tekstil Ürünleri İthalatında Gözetim ve Korunma Önlemleri Hakkında Mevzuat, Türkiye’nin Ticari Haklarının Korunması Hakkında Mevzuat hükümleri çerçevesinde yürütülür.
– Gözetim önlemlerinin uygulanmasına ilişkin 2004/7304 sayılı Karar ve bu Karara istinaden yayımlanan Yönetmelik ve Tebliğ hükümlerine göre uygulanmakta olan gözetim önlemlerinin İthalat Rejimi Kararında ticaret politikası önlemi olarak belirtilmesine karşın, Dünya Ticaret Örgütü Kuruluş Anlaşmasının mal ticaretine ilişkin 1/A ekinde yer alan ve ticaret politikası önlemlerine ilişkin anlaşmalar içinde yer almamaktadır.
II- GÖZETİM UYGULAMASI, BİR TİCARET POLİTİKASI ÖNLEMİ MİDİR?
Gözetim uygulamasının bir ticaret politikası önlemi olarak değil, ithalatın seyrinin izlenmesine dönük bir uygulama şeklinde düzenlendiği halde, ticaret politikası önlemleri arasında sayıldığı anlaşılmaktadır. Gözetim uygulamasının yasal bir dayanağı bulunmamaktadır. Kaldı ki, mevcut uygulamaya bakıldığında gözetim uygulamasının bir ticaret politikası önlemi olarak değil, kıymet kriterli bir uygulama olduğu anlaşılmaktadır. Gözetim uygulaması bir ticaret politikası önlemi olmadığı gibi idari düzenlemelerde ticaret politikası önlemleri arasında sayılmış olmasının da yasal ve hukuksal hiçbir dayanağı bulunmamaktadır. Gözetim önlemleri (Gözetim uygulaması) bir korunma önlemi değildir. “İthalatta gözetim uygulanmasına ilişkin mevzuat” DTÖ Anlaşmaları içinde yer almamaktadır. İthalatta gözetim uygulaması bir dış ticaret politikası önlemi değildir.
Dış ticaret politikası önlemleri; benzer veya doğrudan rakip mallar üreten yerli üreticilerin ithalattan ciddi zarar görmesinin önüne geçmek amacıyla başvurulan önlemlerdir.
Gümrükler Genel Müdürlüğünün 2019/1 sayılı Genelgesinde de; Gözetim uygulamasının bir kıymet belirleme yöntemi olarak benimsendiği, ilgili mevzuata ve uluslararası anlaşmalara aykırı olarak bir ticaret politikası önlemi olarak kabul edildiği ve uygulandığı görülmektedir.
Gözetim uygulamasının mevcut haliyle bir kıymet belirleme yöntemi olarak kabul edilmesi ve kullanılması ulusal ve uluslararası mevzuata aykırıdır. Gözetim uygulamasının mevcut haliyle bir kıymet belirleme yöntemi olarak kabul edilmesi ve kullanılması; DTÖ Kuruluş Anlaşması ve eki GATT 1994’ün VII. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma hükümlerine, GATT’ın XIX. Maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşma ve Korunma Tedbirleri Anlaşması hükümlerine, DTÖ Anlaşmalarına, 4458 sayılı Kanun’un eşyanın kıymetiyle ilgili hükümlerine, Anayasamızın 5, 7, 10, 11, 35, 36, 38 ve 73. maddesi ile Gümrük Kanunu’nun 15, 23 ilâ 31, 55, 74. maddeleri hükümlerine aykırı olup, hiçbir şekilde keyfi veya fiktif kıymetler uygulanamaz. Mevzuatımızda da bu uygulamanın dayanağı olarak gösterilen kanun hükümlerinin hiçbirinin bu uygulama konusunda yürütme organına yetki vermediği anlaşılmaktadır.
– TÜPRAŞ ve/veya PETKİM referans kıymeti ise, özel bir şirketin referans kıymet uygulaması olduğundan yasal bir bağlayıcılığından hiçbir şekilde söz edilemez.
III- YURT DIŞI GİDER ADI ALTINDA BEYAN EDİLEN TUTARLARIN BELGELENDİRİLMESİ ZORUNLULUĞU
4458 sayılı Gümrük Kanunu’nda; “Asgari Gümrük Kıymetleri” ile “Keyfi ve Fiktif Kıymetler”in ithal eşyasının gümrük kıymetinin belirlenmesinde esas alınmayacağı belirtilmiştir.
– BİLGE Sistemi detaylı beyan modülü üzerinde genel ve kalem ekranlarında bulunan finansal bilgilerde; “Fatura”, “Navlun”, “Sigorta” ve “Yurt Dışı Diğer” alanları mevcut bulunmaktadır.
BİLGE Sistemi, teknik olarak gümrük mevzuatı ile dış ticaret ve sair mevzuatın doğru, etkin ve yeknesak olarak uygulanmasında önemli bir araç olarak kullanıldığı kadar, bu sistem vasıtası ile alınan veriler gerek Bakanlığımız birimlerinin, gerekse Bakanlığımız dışındaki kurum ve kuruluşların bilgi talepleri karşılanmakta ve/veya protokol kapsamında veri akışı sağlanmakta ve bu bilgiler üzerinden kararlar alınmakta veya birtakım belgeler verilmektedir.
Bu nedenle, BİLGE Sistemi detaylı beyan modülü üzerinde “Yurt Dışı Diğer” olarak tanımlanan alana girilecek verilerin etkin kullanılabilmesi amacıyla, bu alan;
– Komisyon ve Tellaliye
– Demuraj Giderleri
– Royalti Lisans
– Faiz Masrafları
– Diğer
Tanımları ile alt bölümlere ayrılmıştır.
Yükümlülerce ithalat beyannamelerinde beyan edilecek bir yurt dışı diğer tutarının bulunması durumunda, genel ekran/ finansal bilgilerde yer alan yurt dışı alanına toplam değer olarak tek bir para cinsinden beyan edilmeye devam edecek olmakla birlikte; kalem ekranında, finansal bilgilerde yer alan yurt dışı alanında yukarıda belirlenmiş alt bölümlerden birine, birkaçına ya da tümüne veri girmek mümkün olacaktır. Kalem/ kalemler ekranında yer alan yurt dışı alanlarına girilecek verilerin farklı farklı para cinslerinden oluşması durumunda sistem tarafından T.C. Merkez Bankası döviz satış kurları esas alınmak sureti ile Türk Lirası cinsinden hesaplanarak genel ekranda beyan edilen yurtdışı tutar döviz cinsinden ve Türk Lirası cinsinden ayrı ayrı kalem yurtdışı tutarı olarak gösterilecektir. Kalem/ kalemlerde beyan edilecek yurt dışı veriler toplamı genel ekranda beyan edilen tutardan az olamayacaktır. Ayrıca “Diğer” alt bölümüne girilecek verilere ilişkin “Diğer Açıklama” alanına bilgi girilmesi gerekmektedir.
Bununla birlikte, ithal eşyasının gümrük kıymetini düzenleyen 4458 sayılı Gümrük Kanununun 23-31 maddeleri ile Gümrük Yönetmeliğinin 43-57 nci maddeleri ve bunlara ilişkin Bakanlığımızca çıkarılmış olan alt mevzuat düzenlemeleri kapsamında, gümrük kıymetine girmesi gereken masraf unsurları (fatura, navlun ve sigorta dışındakiler) yukarıda belirtilen yurt dışı diğer alanlarında beyan edilmesi gerekmektedir.
Diğer taraftan, yukarıda belirtilen masraf unsurlarından herhangi birinin mevzuat gereği gümrük kıymetine değil de, ÖTV ve KDV matrahına girmesi gerektiği durumlarda bu masraf unsurunun yurtiçi diğer alanında beyan edilmeye devam edilecektir.
Bu düzenlemeye göre, keyfi veya fiktif kıymetlerin gümrük kıymetine ilave edilmemesi, “YURT DIŞI DİĞER” olarak tanımlanan alana keyfi veya fiktif bir tutarın beyan edilmemesi/ girilmemesi gerekmektedir.
Nitekim Hazine ve Maliye Bakanlığı Tarafından Yayımlanan 2020/1 Sayılı İthalat Genelgesinde De: İthalat bedellerinin (İthal eşyanın fiilen ödenen veya ödenecek fiyatı ile bu fiyata varsa ilave olarak yapılacak ödemelerin) Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında 32 Sayılı Karar, bu Karar’a ilişkin 2008/32-34 Sayılı Tebliğ ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından bunlara ek olarak yapılacak düzenlemeler çerçevesinde ithalatçı ile ihracatçı arasındaki sözleşmeye ve uluslararası kurallar ile bankacılık teamüllerine göre bankalar aracılığıyla döviz veya Türk lirası (TL) olarak ödeneceği,
İthalat bedellerinin;
– Banka kaynaklarından,
– İthalatçıya ait Döviz Tevdiat Hesabından,
– Kredi kartından,
– İhracat bedelinden,
Karşılanmak suretiyle ödenebileceği ve bankaların aracılık edilen ithalat ödemeleri kapsamında firmalarca talep edilmesi halinde bu ödemelere ilişkin bilgileri içeren bir yazı veya Ticaret Bakanlığınca yapılan ID’nin bankalarca firmalara verileceği belirtilmiştir.
Bu düzenlemelere göre, BİLGE SİSTEMİ DETAYLI BEYAN MODÜLÜ “üzerinde bulunan “YURT DIŞI DİĞER” olarak tanımlanan alana ithal eşyasının faturasında yer alan fiyatına ilave edilecek bir tutar girilecek ise, bu tutarın banka kaynaklarından, Döviz Tevdiat Hesaplarından, Kredi kartından ve İhracat bedelinden karşılanmak suretiyle ödenmesi ve bu ödemenin yapıldığının ilgili bankadan alınan bir yazı ile de ispat edilen bir tutar olması şarttır.
Bu nedenle, “YURT DIŞI GİDER “adı altında “Asgari Gümrük Kıymeti” ile “Keyfi ve Fiktif Kıymet” olarak beyan edilen kıymet üzerinden gümrük vergilerinin tahsil edilmesi 4458 sayılı Gümrük Kanunun 26.Maddesinin 2 numaralı fıkrasının (f) ve (g) bentlerinde yapılan düzenlemeye aykırıdır.
IV- REFERANS FİYATA İLİŞKİN BAZI ÖRNEK YARGI KARARLARI
1- Kocaeli 2.Vergi Mahkemesinin 2023/572 Esas, 2024/281 Karar Sayılı, 22/03/2024 Tarihli Kararında Özetle: [“… Davacı şirket adına tescilli muhtelif tarih ve sayılı 7 adet serbest dolaşıma giriş beyannamesi muhteviyatı “Ftalik Anhidrit (PA)” ticari tanımlı eşyanın kıymetinin, Petkim referans kıymetine yükseltilmesi suretiyle beyan edilmesi üzerine tahakkuk ettirilerek fazladan ödendiği ileri sürülen gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi ve katma değer vergisinin, eşyaya ait faturada gösterilen kıymete göre hesaplanan tutardan fazlasının iadesi istemiyle, 4458 sayılı Kanunun 211.maddesi uyarınca yapılan geri verme başvurusunun, Dilovası Gümrük Müdürlüğü’nce … tarih ve … sayılı işlemle reddine vaki itirazın reddine ilişkin Doğu Marmara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğü’nün … tarih ve … sayılı yazısında; Referans kıymetin yasal bir düzenlemenin konusu olmayıp, idari düzenlemelere konu edildiği, konuya ilişkin olarak Gümrükler Genel Müdürlüğünün 05.05.2015 tarih ve 7714585 sayılı yazısı ile açıklık getirildiği ve buna göre; söz konusu referans fiyatların beyanın ayrıntılı incelenmesine gerek olup olmadığı yönünde yol gösterici mahiyette olduğunun belirtildiği, bu fiyatların doğrudan doğruya gümrük kıymeti olarak vergilendirmeye esas alınmalarının, meri mevzuat hükümleri çerçevesinde de mümkün bulunmadığı, Petkim’in ise, Reuters’den alınan petrokimyasal ürünler için belirlenen referans kıymeti olup yasal bir bağlayıcılığının bulunmadığı, üstelik dava konusu Petkim referans kıymeti ise özel bir şirketin referans kıymet uygulaması olduğundan yasal bir bağlayıcılığından hiçbir şekilde söz edilemeyeceği, … Referans Kıymet Uygulamasının, sadece Bakanlığın sitesinde bilgi amaçlı paylaşılan bir listeden ibaret olup, uygulamada ithalatçının gerçek fatura bedeli bu referans kıymetlerin altında kaldığında gümrük idarelerinin hiçbir yasal dayanağı olmayan bu kıymetleri bir yasa hükmü gibi uygulamakta olduğu ve bu durumda gümrük idarelerince ithalata izin verilmediği ya da ithalata izin verilip fark bedel için Gümrük Kanunu kapsamında üç katı oranında para cezaları kesildiği, hiçbir yasal dayanağı olmayan bu fiili durum ile karşılaşmamak için fatura bedeli ile referans kıymet arasındaki farkın yurtdışı gider olarak beyan ederek matrahın yükseltilmek zorunda kalındığı ve söz konusu uygulamadan kaynaklanan fark vergilerin iadesi gerektiği, iddia edilerek iptali ile fazladan ödendiği iddia edilen vergilerin 3095 sayılı Kanun’da öngörülen yasal faiz oranında hesaplanacak faiziyle birlikte iadesine karar verilmesinin istenildiği,
4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 24.maddesinde, ithal eşyasının kıymetinin, eşyanın satış bedeli olduğu; satış bedelinin, Türkiye’ye ihraç amacıyla yapılan satışta 27 ve 28.maddelere göre gerekli düzeltmelerin de yapıldığı, fiilen ödenen veya ödenecek fiyat olduğu; 25.maddesinin 1.fıkrasında, 24.madde hükümlerine göre belirlenemeyen gümrük kıymetinin, bu maddenin 2.fıkrasının (a), (b), (c) ve (d) bentlerinin sıra halinde uygulanmasıyla belirleneceği; eşyanın gümrük kıymetinin bir üst bent hükümlerine göre belirlenebildiği sürece bir alt bent hükümlerinin uygulanmayacağı hükümlerine yer verilmiş; anılan Kanunun 26.maddesinde ise, 24 ve 25.madde hükümlerine göre belirlenemeyen ithal eşyasının gümrük kıymetinin, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşmasının VII’nci Maddesinin Uygulanmasına Dair Anlaşmanın, Gümrük Tarifeleri ve Ticaret Genel Anlaşmasının (GATT) VII. maddesinin ve bu bölüm hükümlerinin prensip ve genel hükümlerine uygun yöntemlerle ve Türkiye’de mevcut veriler esas alınarak belirleneceği öngörülmüş; GATT’ın VII. maddesinin Uygulanmasına İlişkin Anlaşmanın 17.maddesinde de, bu anlaşmada yer alan hiç bir hükmün, gümrük idaresinin, gümrük kıymetinin belirlenmesi ile ilgili olarak ibraz edilen tutanak, belge veya beyannamenin gerçeklik veya doğruluğunu araştırma hakkını sınırlamayacağı ve bu hakkı tartışma konusu haline getirecek şekilde yorumlanamayacağının hükme bağlandığı,
Gümrük Yönetmeliği’nin 3-1/n maddesinde ticaret politikası önlemlerinin; gözetim, korunma önlemleri, miktar kısıtlamaları ve ithalat veya ihracat yasaklamaları gibi eşyanın ithal ve ihracı ile ilgili hükümlerle belirlenmiş tarife dışı önlemleri ifade ettiği,
Ticaret politikası önlemleri ile idarenin, yasalarca kendisine verilen yetkiler çerçevesinde ithalat ve ihracat işlemlerinin belirlenen politikalar çerçevesinde yürütülmesini sağlamak amacıyla her türlü denetleme, inceleme ve araştırma yetkisine sahip olduğu, …
Emsal-referans kıymet uygulamasının, gümrük idareleri tarafından ithal edilen eşyanın gümrük kıymetine esas değerler olarak kullanılmadığı, kıymet tespitinde gümrük idaresinin beyanının gerçekliği ve doğruluğu konusunda yapılacak incelemede yol gösterici mahiyette kullanıldığı, bu haliyle emsal-referans kıymet uygulamasının bir ticaret politikası önlemi değil, idareye yön göstermek amacıyla belirlenen bir kıymet olduğu,
Kaldı ki, 1982 Anayasası’nın 2.maddesinde Türkiye Cumhuriyeti’nin bir hukuk devleti olduğuna ilişkin hükmü dikkate alındığında, idare tarafından uygulanacak bir ticaret politikasının ne olduğu, nasıl ve ne şekilde uygulanacağı belirlilik ilkesi gereği mevzuatla düzenlenmesinin gerektiği, Gözetim belgesi ve kayıt belgesinde olduğu gibi Devlet bir ticaret politikasını uygulamak istiyorsa bunun taraflarca önceden bilinir yazılı bir mevzuatla düzenlenmesinin gerektiği, Gümrük Yönetmeliği’nde Ticaret politikası önlemleri tanımlanırken de “hükümlerle belirlenir” şeklindeki ifadenin bu düşünceyi doğruladığı, …
Olayda; ithale konu eşyaya ilişkin faturadaki düşük birim fiyatın yükseltilerek beyanda bulunulduğunun anlaşılması karşısında, beyannamelerin tescil edildiği gün yurt dışı giderler kalemine yapılan ek kıymet beyanının emsal-referans kıymet uygulaması nedeniyle beyan edildiği görüldüğünden, davacının beyanının bağlayıcı olduğunun kabulüne imkân bulunmadığı,
Bu nedenle, eşyanın satış bedelinin faturada gösterilen kıymet olduğu, satış bedeli yöntemine göre gümrük kıymetinin tespit edilemediği durumda sırasıyla diğer yöntemlere göre gümrük kıymetinin belirleneceği, davalı idarece, davacı tarafından beyan edilen uyuşmazlık konusu beyannameler eki faturalardaki kıymetin gerçeği yansıtmadığı konusunda herhangi bir tespit yapılmadığı gibi eşyanın kıymetinin gerçek satış bedeline göre düşük olduğu hususunun ihracatçı firma piyasasında ve ihracatçı ülke yetkili makamları nezdinde yapılan araştırmalarla saptanmadığı anlaşıldığından, davacı adına tescilli beyannameler kapsamında fazladan ödendiği ileri sürülen gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi ve katma değer vergisinin iadesi istemiyle Gümrük Kanunu’nun 211.maddesine uygun olarak süresinde yapılan başvurunun reddine ilişkin … tarih ve … sayılı karara vaki itirazın reddine dair Doğu Marmara Gümrük ve Dış Ticaret Bölge Müdürlüğünün …. tarih ve … sayılı kararında hukuka uyarlık görülmediği,
2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 125.maddesinin 1.fıkrasında “İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun açık” olduğu, son fıkrasında da; “idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu” hükme bağlanmış olup; ayrıca, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin mülkiyet hakkının ihlaline ilişkin kararları da dikkate alındığında, davada, hukuka aykırı olarak tahsil edildiği sonucuna ulaşılan vergilerin, hukuk devletinin bir gereği olarak, tasarruf hakkından yoksun kaldığı parasal haklardan kaynaklı zararlara karşılık olmak üzere, davacının talebi doğrultusunda ödeme tarihinden itibaren 3095 sayılı “Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun”da öngörülen yasal faiz oranında hesaplanacak faiziyle birlikte davacıya iade edilmesinin gerektiği,
Açıklanan nedenlerle; Davanın Kabulüne, dava konusu işlemin İptali ile dava konusu beyannameler için fazladan ödenen gümrük vergisi, ilave gümrük vergisi ve katma değer vergisi tutarlarının, davacının talebi doğrultusunda ödeme tarihinden itibaren 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine İlişkin Kanun’da öngörülen yasal faiz oranında hesaplanacak faizi ile birlikte davacıya iadesine, … karara karşı tebliğ tarihini izleyen günden itibaren 30 (otuz) gün içinde İstanbul Bölge İdare Mahkemesi nezdinde istinaf yolu açık olmak üzere, 22/03/2024 tarihinde karar verildi.”] Denilmektedir.
2- Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun 2023/6 Esas, 2024/1 Karar Sayılı, 24.01.2024 Tarihli Kararında (Bölge İdare Mahkemesi Kararları Arasındaki Aykırılığın Giderilmesi İstemi Hakkında Karar) Özetle; “ … Eşyanın kıymetinin, gözetim tebliğindeki kıymete eşitlenecek tutarda yurt dışı gider kalemine ihtirazı kayıtla beyanda bulunmak suretiyle artırılması nedeniyle 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 242.maddesi uyarınca tahakkuka yapılan itirazın reddine ilişkin işlemin iptali ile vergilerin iadesi talebiyle açılan davada, ithal edilen eşyanın gümrük kıymetinin belirlenmesinde, öncelikle satış bedelinin esas alınması, satış bedelinin esas alınması için gerekli koşulların mevcut olmadığının tespit edilmesi halinde sırasıyla diğer yöntemlere başvurulması; satış bedeli yönteminin terk edilme nedenlerinin somut olarak ortaya konulmadığının anlaşılması halinde işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı sonucuna ulaşılması gerektiği hakkında.
…
Olayda, davalı idarece, 28/07/2021 tarih ve 31551 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7333 sayılı Kanunla 4458 sayılı Kanun’un 211.maddesinde yapılan değişiklik uyarınca, davaya konu beyanname muhteviyatı ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin davacının kendi beyanı ile artırılması sebebiyle, beyanına göre tahakkuk eden vergilerin geri verilmesini talep hakkının bulunmadığı iddia edilmiştir. Yükümlülerce ihtirazı kayıtla verilen beyannameye dayalı tahakkukun bulunması halinde de İtiraz yoluna başvurulması mümkün bulunduğundan, davacı tarafından beyannamenin tescil tarihinde ileri sürülen ihtirazı kaydın varlığı karşısında, bu iddiada hukuki isabet bulunmamaktadır.
Öte yandan, İthalatta Gözetim Uygulanmasına İlişkin Tebliğ ile birim kıymet üzerinden belirlenen kıymet, gümrük mevzuatı çerçevesinde ithalat sırasında esas alınacak kıymet olmayıp, gözetim belgesi İbrazının gerekli olup olmadığının tespitinde esas alınacak değerdir. …
Gümrük Kanunu hükümlerine göre eşyanın gümrük kıymetinin satış bedeli yöntemine göre belirlenen fiyat olduğu, satış bedeli yöntemine göre gümrük kıymetinin tespit edilemediği durumda sırasıyla diğer yöntemlere göre gümrük kıymetinin belirleneceği açıktır.
Gözetim belgesinin ibraz zorunluluğu, o malın belli bir değerin altında kıymetle ithal edilmek istenmesi durumuna münhasır olup gözetim önlemi uygulanmasına karar verilen eşyanın, belirlenen bir kıymetin altında, ithal edilmek istenilmesi halinde sadece “gözetim belgesi” ibrazı zorunluluğu getirildiğinden bu zorunluluğa uyulmaması Gümrük Kanunu hükümlerine göre ek tahakkuk yapılmasını gerektiren bir durum değildir.
Öte yandan, İthalatta Gözetim Uygulanmasına İlişkin Tebliğlerde belirtilen birim kıymet, eşyanın Gümrük Kanunu hükümlerine göre belirlenmiş gerçek satış bedeli değildir.
Bununla beraber, 28/07/2021 tarih ve 31551 sayılı Resmî Gazete ‘de yayımlanan 7333 sayılı Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 13. maddesiyle, 4458 sayılı Kanun’un 211.maddesinde, ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin yükümlünün kendi beyanı ile artırılması halinde ödenen veya tahakkuk ettirilen vergilerin geri verilmesi veya kaldırılmasına ilişkin taleplerin kabul edilmeyeceği yolunda değişiklik yapılmıştır.
Bu değişiklikten önce ithalatçılar, eşyanın kıymetinin gözetim tebliğinde belirtilen kıymetten düşük olması durumunda, eşyanın kıymetinin gözetim tebliğinde belirtilen düzeye çıkmasını sağlayacak şekilde yurt dışı diğer giderlerin artırılması yoluyla beyanda bulunmak suretiyle ithalatı gerçekleştirmekte, kıymetin arttırılması nedeniyle fazladan ödedikleri vergilerin iadesi için ya üç yıllık süre içinde 4458 sayılı Kanun’un 211.maddesine göre geri verme veya kaldırma başvurusunda bulunmakta ya da tescil tarihinde beyannameye ihtirazi kayıt koymak suretiyle aynı Kanun’un 242.maddesi uyarınca tahakkuka itiraz ederek vergilerin iadesini talep etmekteydiler.
4458 sayılı Kanun’un 211.maddesinde yapılan değişikliğin yürürlüğe girdiği tarihten sonra tescil edilen beyannameler açısından, eşyanın kıymetinin gözetim tebliğinde belirtilen düzeye çıkmasını sağlayacak şekilde beyanda bulunulması, ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin yükümlünün kendi beyanı ile artırılması neticesini doğuracağından, bu durumda ödenen veya tahakkuk eden vergilerin geri verilmesi veya kaldırılması taleplerinin kabul edilmeyeceği açıktır.
Ancak, aykırılığın giderilmesine konu edilen uyuşmazlıklarda dava konusu edilen işlemler, 4458 sayılı Kanun’un 211.maddesine göre yapılan bir geri verme veya kaldırma talebi üzerine bu talebin reddi yolunda tesis edilmiş işlemler değil, aynı Kanun’un 242. maddesi uyarınca beyannamelere ihtirazi kayıt konulmak suretiyle yapılan itirazın zımnen reddine dair işlemlerdir.
Gümrük vergileri tahakkukları dolayısıyla vergi mahkemesinde idari dava açılabilmesi için, söz konusu tahakkuklara karşı Gümrük Kanunu’nun 242.maddesinde öngörülen idari İtiraz yoluna başvurulması ve bu başvurunun zımnen ya da açık olarak reddedilmiş olması; itiraz yoluna başvurulabilmesi için de, idarece kendiliğinden yapılmış bir Ek Tahakkuk İşleminin veya İhtirazi Kayıtla verilen gümrük beyannamesine dayalı tahakkukun bulunması gerekmektedir.
İhtirazı kayıt, uygulamada, beyanın bağlayıcılığını etkisiz kılmak ve hak arama yollarına başvuru hakkını saklı tutmak amacıyla beyannameye konulan ve beyanın serbest irade ürünü olmadığını gösteren açıklama olarak nitelendirilmektedir.
Karar aykırılığının giderilmesi istemine konu olaylarda beyannamelere ihtirazi kayıt konulması ve daha sonra 4458 sayılı Kanun’un 242.maddesinde öngörülen idari başvuru yolu izlenerek dava açılması söz konusu olduğundan, Kanun’un 211.maddesinde yapılan değişiklikte öngörülen, ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin yükümlünün kendi beyanı ile artırılması halinde ödenen veya tahakkuk ettirilen vergilerin geri verilmesine veya kaldırılmasına ilişkin taleplerin kabul edilmeyeceği yolundaki düzenlemenin uyuşmazlık konusu olaylarda uygulanması mümkün bulunmamaktadır.
Yukarıda yer alan hükümlerin birlikte değerlendirilmesinden; beyannameye ihtirazı kayıt konulması ve 4458 sayılı Kanun’un 242.maddesi uyarınca tahakkuka itiraz edilmesi halinde, ithal edilen eşyanın gümrük kıymetinin belirlenmesinde, öncelikle, satış bedelinin esas alınması; satış bedelinin esas alınması için gerekli koşulların mevcut olmadığının tespit edilmesi halinde sırasıyla diğer yöntemlere başvurulması gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır.
Sonuç: Açıklanan hukuksal nedenler ve gerekçeyle aykırılığın, eşyanın kıymetinin, gözetim tebliğindeki kıymete eşitlenecek tutarda yurt dışı gider kalemine ihtirazı kayıtla beyanda bulunmak suretiyle artırılması nedeniyle 4458 sayılı Gümrük Kanunu’nun 242.maddesi uyarınca tahakkuka yapılan itirazın reddine ilişkin işlemin iptali ile vergilerin iadesi talebiyle açılan davada, ithal edilen eşyanın gümrük kıymetinin belirlenmesinde, öncelikle satış bedelinin esas alınması, satış bedelinin esas alınması için gerekli koşulların mevcut olmadığının tespit edilmesi halinde ise sırasıyla diğer yöntemlere başvurulması; satış bedeli yönteminin terk edilme nedenlerinin somut olarak ortaya konulmadığı sonucuna varılması halinde işlemde hukuka uygunluk bulunmadığı yönünde giderilmesine, 24/01/2024 tarihinde oyçokluğuyla kesin olarak karar verildi.” Denilmektedir.
3- Danıştay Vergi Dava Daireleri Kurulu’nun Esas No: 2020/1, Karar No: 2020/1, Tarih: 19.02.2020,
4- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2021/1268, Karar No: 2023/1835, Tarih: 30.03.2023,
5- İstanbul Bölge İdare Mahkemesi, Esas No: 2019/4039 Esas, Karar No: 2020/1661, Tarih: 27.02.2020,
6- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2018/139, Karar No: 2021/1531, Tarih: 12/03/2021,
7- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2018/563, Karar No: 2021/2413, Tarih: 21.05.2021,
8- Danıştay İdari Dava Daireleri Kurulu, YD İtiraz No: 2017/1064, Tarih: 07/12/2017,
9- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2016/7380, Karar No: 2018/2902, Tarih: 22/05/2018,
10- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2008/3687, Karar No: 2009/2639, Tarih: 27.05.2009,
11- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2006/757, Karar No: 2008/4038, Tarih: 16.10.2008,
12- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2005/3096, Karar No: 2008/1303, Tarih: 28.02.2008,
13- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2006/757, Karar No: 2008/4038,
14- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2008/3687, Karar No: 2009/2639, Tarih: 27.05.2009,
15- Danıştay 10.Daide, Esas No 2012/1071, Karar No: 2015/4742,
16- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2015/6801, Karar No: 2018/2897, Tarih: 22.05.2018,
17- Danıştay 7.Daire, Esas No: 2016/7380, Karar No: 2018/2902, Tarih: 22/5/2018,
… Bu konuda Mahkeme ve Danıştay Kararlarını çoğaltmak mümkündür.
Sonuç olarak:
1) İthalatta gözetim uygulaması olan eşyaların ithali sırasında; İthalatta Gözetim Uygulaması Hakkında Karar, İthalatta Gözetim Uygulanması Yönetmeliği, ilgili Tebliğler, ilgili Genelgeler ve Tasarruflu yazılar, vb. hükümlerine uygun hareket edilmesi, mümkünse eşya için gözetim belgesi alınmasının ve ilgili Gümrük idaresine ibraz edilmesi,
2) Gözetim belgesi alınamaması veya gözetim belgesinin ilgili Gümrük idaresine ibraz edilememesi durumunda ise; Gözetim kıymetine ulaşmak için fazladan beyan edilen kıymetin –olması gerektiği miktarda beyan edilmesi- çok abartılı, yüksek, fahiş miktarda/ tutarda olmamasının, aradaki kıymet farkının çok abartılı, yüksek, fahiş miktarda beyan edilmemesi ve yapılacak fazla beyanın ihtirazi kayıtla yapılması,
3) İthalat (Serbest dolaşıma giriş rejimi beyanı) sırasında ilgili navlun faturası ve sigorta poliçesinin gümrük idaresine ibraz edilmesi, ancak, navlun makbuzu ve/veya sigorta poliçesinin ibrazının imkânsız olduğu veya kabul edilebilir nitelikte bulunmadığı hallerde, nedenleri de belirtilerek verilecek bir dilekçe ile bu durumun bildirilmesi suretiyle; emsal navlun ve/veya sigorta giderinin (FOB kıymetinin % 10’unun navlun ve % 3’ünün sigorta bedeli olarak) fiilen ödenen veya ödenecek fiyata eklenmesi,
İthalattan sonra ilgili navlun faturası ve/veya sigorta poliçesinin ithalatçıya intikal etmesine müteakip, navlun ve/veya sigorta tutarının emsal beyandan yüksek olması durumunda; aradaki farkın Gümrük Yönetmeliğinin 53/5.maddesi gereği [İthal eşyasının gümrük kıymetine veya katma değer vergisi matrahına girmesi gereken, ancak gümrük beyannamesinin tescili anında beyan sahibi tarafından mevcudiyetinin bilinmesi mümkün olmayan kıymet veya matrah unsurları için, en geç söz konusu kıymet veya matrah unsurunun muhasebe kayıtlarına intikal ettirildiği ayı takip eden ayın yirmi altıncı günü akşamına kadar beyanda bulunulur ve vergileri de aynı süre içinde ödenir.] ilgili Gümrük İdaresine beyan edilmesi,
4) Gümrük Kanunu’nun 211.maddesinde yapılan değişiklikle; -(28.07.2021 / 31551 sayılı R.G. 7333 Sayılı Kanun)- artık, ticaret politikası önlemlerine tabi eşyanın gümrük kıymetinin yükümlünün kendi beyanı ile artırılması sonucunda ödenen veya tahakkuk ettirilen vergilerin, geri verilmesine veya kaldırılmasına ilişkin talepler Gümrük İdaresi tarafından kabul edilmemektedir. Bu hususta çeşitli yargı kararları da (Anayasa Mahkemesi Kararı) mevcut olup; böyle durumlarda ilgili Ek Tahakkuk ve Ceza Kararlarında mümkünse itiraz edilmemesi ve yargı yoluna gidilmemesi, bunun yerine Gümrük Kanununun 244.maddesi ve Gümrük Uzlaşma Yönetmeliği hükümlerine göre Uzlaşmaya gidilmesi,
5) Onaylanmış Kişi Statüsü (OKS) veya Yetkilendirilmiş Yükümlü Sertifikası (YYS) sahibi olan firmalar ya da bu belgeleri almayı düşünen firmalar açıcından ise; YYS ve OKS belgelerinin olumsuz etkilenmemesi için Gümrük Kanununa (Güm. Kan. 324, 235, 236, 237, 238, 239 maddelerine göre uygulanacak ceza kararları bir risk oluşturduğundan, ilgili ceza kararlarına itiraz edilmemesi ve yargı yoluna gidilmemesi, bunun yerine Gümrük Kanununun 244.maddesi ile Gümrük Uzlaşma Yönetmeliği hükümlerine göre Uzlaşmaya gidilmesi,
6) Gümrük Kanunun 234’üncü maddesinin l’inci fıkrasının (b) bendinde; serbest dolaşıma giriş rejimine veya bir geçici muafiyet düzenlemesine tabi tutulan eşyaya ilişkin olarak yapılan beyan ile muayene ve denetleme veya teslimden sonra kontrol sonucunda, kıymeti üzerinden gümrük vergisine tabi eşyanın beyan edilen kıymeti, muayene ve denetleme sonucunda, bu Kanunun 23 ila 31’inci maddesinde yer alan hükümler çerçevesinde belirlenen kıymete göre noksan bulunduğu takdirde, bu noksanlığa ait gümrük vergisinden başka bu vergi farkının 3 katı para cezası alınacağı hükme bağlanmış olup; bu hükme göre, para cezası uygulanabilmesi için, ortada bir vergi farkının olması ve bu farkın muayene ve denetleme veya teslimden sonra kontrol sonucunda ortaya çıkması gerekmektedir. Eşyada gözetim kıymetinin üstünde bir vergi farkı olmadığından Gümrük Kanunu’nun 234/1-b maddesi uyarınca ceza uygulanmaması,
Ancak, Gümrük idaresi malesef fazla beyan edilen gözetim kıymetini ve/veya yurtdışı kıymetini dikkate almayarak navlun farkı, vb. kıymet farkı üzerinden (Beyan Edilmeyen Gümrük Kıymet Farkı ve ödenmeyen vergi farkı –eksik vergi- olduğunu ileri sürerek) Gümrük Kanunu’nun 234.maddesi uyarınca ceza uygulandığının bilinmesi,
7) Yukarıda yer alan hususlardan, firma menfaatleri de gözetilerek firmalarına en uygun olanının seçilmesi,
Gerekir.
Kocaeli, 28.12.2025
Kerim Çoban
Emekli Gümrük ve Ticaret Başmüfettişi